Nguyên nhân hình thành vàng da
Bilirubin là một sắc tố được tạo ra khi các tế bào hồng cầu bị phân hủy. Bình thường, bilirubin sẽ được gan xử lý và đào thải qua mật xuống ruột. Khi quá trình này bị rối loạn, bilirubin tích tụ trong máu và gây vàng da. Có bốn nhóm nguyên nhân chính:
Do bệnh lý hồng cầu
Các bệnh gây tan máu khiến hồng cầu bị phá hủy nhanh, tạo ra nhiều bilirubin tự do mà gan không kịp chuyển hóa.
Do tổn thương tế bào gan
Viêm gan virus, xơ gan, gan nhiễm mỡ hoặc ung thư gan có thể khiến gan giảm chức năng xử lý bilirubin, dẫn tới vàng da kèm theo mệt mỏi, ăn kém, đau tức vùng bụng phải.
Do tắc nghẽn đường mật
Sỏi mật, viêm túi mật, viêm tụy hoặc khối u chèn ép ống mật khiến mật không thoát xuống ruột mà đi ngược vào máu gây vàng da kèm phân bạc màu và nước tiểu sẫm.
Do tác dụng phụ của thuốc
Một số thuốc có thể gây tổn thương gan hoặc viêm đường mật dẫn tới ứ đọng bilirubin trong máu.
Triệu chứng thường gặp
Vàng da có thể đi kèm với các biểu hiện:
- Vàng kết mạc mắt, niêm mạc lưỡi, da toàn thân
- Nước tiểu sẫm màu
- Phân nhạt màu hoặc mất màu nếu tắc mật
- Ngứa da, đặc biệt vào ban đêm
- Mệt mỏi, chán ăn, sốt hoặc đau bụng tùy nguyên nhân
Đặc điểm vàng da sinh lý ở trẻ sơ sinh
Vàng da sinh lý xuất hiện sau 24 giờ tuổi và hết trong vòng 1 tuần đối với trẻ đủ tháng hoặc 2 tuần đối với trẻ sinh non. Trẻ vẫn bú tốt, không kèm sốt hay bỏ bú. Nếu vàng da xuất hiện sớm, kéo dài hoặc lan toàn thân kèm ngủ li bì cần đưa trẻ đi khám ngay vì có thể là vàng da bệnh lý.
Đối tượng có nguy cơ cao
- Trẻ sơ sinh, đặc biệt là trẻ sinh non
- Người mắc bệnh gan mật
- Người có tiền sử vàng da hoặc thiếu máu tán huyết
- Người uống nhiều rượu bia
- Người sử dụng thuốc ảnh hưởng gan mật trong thời gian dài
Phương pháp chẩn đoán
Bác sĩ sẽ khai thác bệnh sử, khám lâm sàng và chỉ định xét nghiệm kiểm tra:
- Xét nghiệm bilirubin toàn phần, trực tiếp và gián tiếp
- Men gan AST, ALT
- Xét nghiệm nước tiểu
- Siêu âm gan mật, CT hoặc MRI nếu nghi ngờ tắc nghẽn
- Sinh thiết gan trong một số trường hợp đặc biệt
Điều trị vàng da
Điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân:
- Viêm gan do virus: dùng thuốc kháng virus hoặc điều trị triệu chứng
- Viêm gan do rượu hoặc thuốc: ngừng hoàn toàn rượu và thuốc gây hại
- Tắc nghẽn đường mật: nội soi lấy sỏi hoặc phẫu thuật giải quyết tắc nghẽn
- Bệnh gan mạn: sử dụng acid ursodeoxycholic và thuốc hỗ trợ chức năng gan
Song song với điều trị nguyên nhân, người bệnh cần:
- Nghỉ ngơi đầy đủ
- Uống nhiều nước
- Ăn nhạt, hạn chế chất béo và đồ chiên rán
- Tránh rượu bia và thuốc lá
- Tuân thủ chỉ định thuốc của bác sĩ
Phòng ngừa vàng da
- Tiêm vắc-xin viêm gan A, B và C khi có chỉ định
- Không dùng chung kim tiêm, dao cạo hoặc bàn chải
- Ăn uống vệ sinh, tránh thực phẩm nhiễm bẩn
- Khám sức khỏe định kỳ để kiểm tra chức năng gan
Câu hỏi thường gặp
Vàng da có nguy hiểm không?
Vàng da sinh lý ở trẻ sơ sinh thường tự hết nhưng vàng da bệnh lý ở trẻ và người lớn có thể là dấu hiệu của bệnh gan hoặc tắc mật cần được chẩn đoán sớm.
Vàng da kéo dài bao lâu?
Thời gian vàng da phụ thuộc nguyên nhân và mức độ tổn thương. Nếu điều trị đúng, màu da sẽ trở lại bình thường sau vài ngày đến vài tuần.
Vàng da có lây không?
Vàng da không lây trừ khi nguyên nhân là viêm gan virus.
Khi nào cần đi khám bác sĩ?
Người bệnh cần đến cơ sở y tế nếu xuất hiện vàng da lan rộng, nước tiểu sẫm, phân bạc màu, kèm sốt, ngứa hoặc mệt mỏi kéo dài.
Nguồn: Tổng hợp
Lưu ý: Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Độc giả nên tham khảo ý kiến bác sĩ, dược sĩ hoặc chuyên gia y tế để được tư vấn cụ thể và chính xác nhất.
